Tanie wakacje nad morzem w Polsce

Statkiem z Gdyni do Helu i Gdańska

27 August 2011r.

Statkiem z Gdyni do Helu i Gdańska Temat: Południowo-Zachodnie wybrzeże Zatoki Gdańskiej. Cel wycieczki: Utrwalenie wiadomości z zakresu zagadnień fizyczno-geograficznych związanych z morzem i wybrzeżem. Jednodniowa wycieczka morska z Gdyni do Helu, a następnie do Gdańska może mieć częściowo charakter wypoczynkowy. Rejs statkiem po Zatoce Gdańskiej umożliwia przeprowadzenie obserwacji niektórych odcinków wybrzeża od strony morza i stwarza okazję do przypomnienia zagadnień fizyczno-geograficznych związanych z morzem. Ze względu na stosunkowo duże zatłoczenie na statkach turystycznych kursujących w sezonie letnim na wymienionej trasie, często bezpośredni kontakt nauczyciela z całą grupą uczniów jest utrudniony. Dlatego ważną rolę odgrywa wcześniejsze opracowanie na zajęciach szkolnego koła krajoznawczo-turystycznego tych zagadnień, które będą przedmiotem zainteresowań młodzieży w czasie wycieczki. Na przykład: I. Ogólna charakterystyka fizyczno-geograficzna Bałtyku ze szczególnym uwzględnieniem Zatoki Gdańskiej: 1. Położenie, wielkość i ukształtowanie dna Zatoki. 2. Wahania poziomu wód, rozkład prądów i falowanie. 3. Temperatura wód przybrzeżnych i wgłębnych oraz ich zasolenie. 4. Warunki rozwoju życia biologicznego w Zatoce Gdańskiej i stopień jego zagrożenia w związku z zanieczyszczeniem wód. II. Geneza i rozwój Półwyspu Helskiego oraz czynniki modelujące współcześnie jego rzeźbę: 1. Działalność przybrzeżnych prądów morskich i wiatru w tworzeniu ławic podwodnych i wydm. 2. Rola roślinności nadmorskiej w utrwalaniu wydm. 3. Działalność człowieka w zakresie zabezpieczenia Półwyspu Helskiego przed niszczącą działalnością morza i wiatru. III. Osadnictwo i folklor kaszubski: 1. Wykorzystanie warunków geograficznych w zagospodarowaniu wybrzeża przez człowieka. 2. Kultura materialna ludności kaszubskiej (zabytkowe budownictwo kaszubskie i sprzęt rybacki w Helu). Niektóre zagadnienia są już uczniom znane z lekcji geografii i wymagają powtórzenia materiału nauczania z I i III klasy licealnej. Inne natomiast powinny być pogłębione w oparciu o lekturę i własne spostrzeżenia oraz obserwacje podczas wycieczki. Wycieczkę rozpoczynamy z przystani statków turystycznych przy Nabrzeżu Pomorskim w Gdyni. Po minięciu falochronu, statek przyjmuje kurs północno-wschodni, płynąc następnie ku cyplowi Półwyspu Helskiego. Od strony morza bardziej uwydatnia się charakterystyczne położenie miasta Gdyni i portu na tle płaskiego dna pradoliny kaszubskiej i kontrastujących z nim wysoczyzn: Kępy Oksywskiej i Kępy Redłowskiej oraz wysoczyzny Pojezierza Kaszubskiego. Warto przypomnieć, że już w 1627 r. hetman Stanisław Koniecpolski wskazywał na korzystne warunki dla lokalizacji w tym rejonie portu, którego budowę rozpoczęto w 1921 r. Liczni specjaliści w zakresie budowy portów określają rozwiązanie techniczne i przestrzenne portu gdyńskiego jako wzorowe, a kapitanowie statków zaliczają go do najbezpieczniejszych portów na Bałtyku. Piaszczysto-muliste dno redy pozbawione skał i stosunkowo duże głębokości (9—13 m) zapewniają bezpieczne kotwiczenie nawet dużym statkom transportowym. Wśród statków oczekujących na redzie, na wejście do portu, można czasami ujrzeć również charakterystyczną sylwetkę fregaty — "Dar Pomorza" — zwycięzcę olimpijskich regat "Operation Sail" z 1972 r. Jakkolwiek żagle na statkach już dawno zostały wyparte przez silniki parowe, spalinowe i turbinowe, "Dar Pomorza" spełnia nadal funkcję szkoły dla adeptów przysposabiających się do trudnej, ale ciekawej, pracy na morzu, co bardzo interesuje niektórych uczniów. Statek powoli oddala się od portu i Kępy Redłowskiej, na której wyraźnie zaznacza się krawędź urwiska z jasnoszarymi plamami reprezentującymi kwarcowe piaski mioceńskie, gliny morenowe i piaski wodnolodowcowe. W kierunku Sopotu wysoczyzną traci bezpośredni kontakt z morzem. Wzdłuż linii brzegowej rozpościera się płaskie piaszczyste wybrzeże, częściowo zwydmione typu mierzej owego, stanowiące początek Mierzei Wiślanej. Krawędź Wysoczyzny Gdańskiej od Sopotu do Gdańska jest prawie całkowicie zalesiona i cofnięta w głąb lądu. Na jej przedpolu rozprzestrzenia się rozległa platforma stożków napływowych, na których rozwinęło się budownictwo mieszkaniowe. W miarę oddalania się statku od lądu coraz wyraźniej zarysowuje się łuk linii brzegowej Zatoki Gdańskiej, która od linii łączącej przylądek Rozewie na Kępie Swarzewskiej z przylądkiem Taran na Półwyspie Sambijskim w ZSRR, wciska się wyraźnym półkolem w głąb lądu. Obszar jej określony jest na 5480 km2, a wraz z Zalewem Wiślanym — 6318 km2. W obrębie Zatoki Gdańskiej wyróżnia się kilka subregionów hydrograficznych wykazujących różne głębokości i odrębne cechy stosunków wodnych. W północnej części Zatoki Puckiej z wyjątkiem tzw. Kuźnickiej Jamy głębokości nie przekraczają 5 m, w rejonie Gdyni dochodzą do 10 m, a w pobliżu Helu osiągają ponad 50 metrów. Zatoka Gdańska stanowi najgłębszy basen południowego Bałtyku, a jej dno obniża się do 114 metrów. Kształt Zatoki, zróżnicowanie topografii dna, odcięcie Zatoki Puckiej przez wydłużoną kosę Mierzei Helskiej, bezpośrednie oddziaływanie wód Wisły — to czynniki, które wpływają na skomplikowany przebieg prądów powierzchniowych i głębinowych oraz na zasolenie. Zatoka Pucka, jak i Zalew Wiślany stanowią akweny o stosunkowo niewielkim średnim zasoleniu od 2,42%o w Tolkmicku, do 6,23%o w Pucku, podczas gdy w rejonie Helu maksymalne zasolenie zatoki osiąga 9°/oo. Kiedy na horyzoncie zarysują się kontury Półwyspu Helskiego uczniowie, o ile to możliwe, przechodzą z części rufowej pokładu, na dziobową część statku, aby mieć dogodniejszy punkt obserwacji. Młodzież przed rejsem często spodziewa się ujrzeć na Zatoce Puckiej fale sztormowe, które w okresie jesiennych sztormów dochodzą do około 2-metrowej wysokości i związane są z przemieszczaniem się niżów barycznych w strefie Bałtyku. Półwysep Helski stanowi naturalną zasłonę wpływającą na zmniejszenie falowania, szczególnie w północno-zachodniej części Zatoki Puckiej. Przy silnie sfalowanym stanie morza mniejsze statki rybackie i turystyczne chronią się w portach i przystaniach morskich. Port rybacki w Helu, podobnie jak i we Władysławowie, spełnia funkcję okresowego schroniska na czas sztormów również dla obcych statków rybackich poławiających w pobliżu polskich wybrzeży. Statek powoli wpływa do portu i cumuje przy nabrzeżu u betonowego falochronu w Helu. W rejonie portu mieści się baza Przedsiębiorstwa Połowów i Usług Rybackich "Koga", specjalizującego się głównie w połowach szlachetnych gatunków ryb, jak: łosoś, sandacz, węgorz i inne. Ogółem w porcie przeładowuje się około 10 tys. ton ryb rocznie. Przy nabrzeżach rozmieszczone są: fabryka lodu, hala prze-twórczo-manipulacyjna i warsztaty remontowe kutrów rybackich. W porcie znajduje się również stacja ratownictwa brzegowego i morskiego. Na terenie portu-przystani w sezonie letnim panuje ożywiony ruch. Celem omówienia zagadnień związanych z morzem i obserwowanym krajobrazem nadmorskim najlepiej udać się z młodzieżą w stronę plaży. Przechodząc w pobliżu latarni morskiej można przypomnieć niektóre pojęcia geograficzne w formie ćwiczeń: — Latarnia morska w Helu ma wysokość 30,8 m, zbudowana została na wydmie 10,5 m n.p.m. Podaj wysokość bezwzględną latarni. — Zasięg światła latarni przy dobrej widoczności wynosi 15 mil morskich. Ile to jest kilometrów? Porównaj z długością Półwyspu Helskiego. Na plaży w pobliżu cypla Mierzei Helskiej zespoły uczniów referują opracowane zagadnienia zgodnie z planem, po czym rozwija się dyskusja, w której biorą udział wszyscy uczestnicy wycieczki. W trakcie dyskusji wysuwam następujące problemy: — Uzasadnić przyczyny stosunkowo powolnego przyrostu półwyspu Helskiego. — Wyjaśnić, dlaczego port w Helu nie zamarza nawet podczas ostrej zimy. — Czy port w Helu może pełnić funkcje uniwersalnego portu handlowego, uzasadnić swoje stanowisko. — Wskazać na mapie przebieg granicy polskich wód wewnętrznych i morskich wód terytorialnych, objaśnić te pojęcia. Po wyczerpaniu tematów i zamknięciu dyskusji dokonuję oceny pracy zespołów i poszczególnych uczniów, którzy poprawnie zreferowali opracowane zagadnienia i aktywnie uczestniczyli w dyskusji. Następnie zapowiadam przerwę na odpoczynek i plażowanie na terenie strzeżonej plaży. Pobyt nad morzem ma charakter relaksowy i uzależniony jest od stanu pogody, samopoczucia uczestników oraz od rozkładu rejsów "Białej floty" na trasie Hel—Gdańsk. W drodze powrotnej do miasta Helu obserwujemy wały wydmowe ułożone równolegle do linii brzegowej i zbudowane z jasnych piasków plażowych. Reprezentują one wydmy młode i wysokie, dochodzące do 23,2 m n.p.m. w porównaniu z wydmami starszymi i niższymi osiągającymi 5 m wysokości, zbudowanymi z piasków żółtych. Wśród roślin porastających wydmy rozpoznajemy trawy — wydmuchrzycę piaskową i piaskownicę zwyczajną o długich korzeniach i rozłogach. Nadmorski bór sosnowy porastający starsze wydmy szare reprezentuje sosna pospolita o charakterystycznych pokręconych pniach i konarach. Jeden z uczniów określa w przybliżeniu położenie Starego Helu i obecnego miasta Helu, przytaczając kilka ciekawszych wydarzeń z dziejów miasta. Wspominamy również o bohaterskiej obronie Półwyspu Helskiego w 1939 roku. W Muzeum Rybackim zapoznajemy się z eksponatami sprzętu połowowego, używanego przez miejscowych rybaków. Na terenie miasta oglądamy zabytkowe chaty kaszubskie z XIX w., porównując je z nowoczesnym budownictwem mieszkalnym oraz przemysłowym w porcie. Na przykładzie Helu możemy prześledzić uwydatniający się wpływ środowiska geograficznego na działalność gospodarczą człowieka, którego głównym źródłem utrzymania od wieków było rybołówstwo, a obecnie również i turystyka. W oczekiwaniu na statek uczniowie bardziej zainteresowani sprawami morskimi starają się bliżej zapoznać z mapą i rybacką siatką kwadratów MIR-u, obowiązującą w serwisie rybackimi. Na mapie oznaczone są głębokości, pokrycie dna morskiego, lokalizacja latarni morskich, portów i miejscowości nadmorskich. Niektórzy próbują obliczyć aktualną deklinację dla akwenu Zatoki Gdańskiej na podstawie podanych wartości kątowych dla 1964 roku. Podkreślić należy, że w czasie trwania rejsu kapitanowie statku lub sternicy na prośbę grupki zainteresowanych uczniów chętnie udzielają informacji na temat np. zamiany kursu rzeczywistego na kurs magnetyczny, uwzględniania dewiacji i obliczanie poprawek przy wyznaczaniu kursu statku morskiego. Podczas rejsu z Helu do Gdańska proponuję zwrócić uwagę młodzieży na przeźroczystość, jak i barwę wód Zatoki Gdańskiej, które cechuje duże zróżnicowanie spowodowane okresowym oddziaływaniem wód rzecznych. Żółtozielona i niebieskawa barwa wody morskiej koło Helu, przyjmuje szarą i brunatną barwę w pobliżu Westerplatte. Statek powoli oddala się od portu. Odnosi się wrażenie jakby półwysep stopniowo się wydłużał na kształt Blewiązki (Tasiemki), jak go nazywają rybacy kaszubscy. Po przebyciu znacznego odcinka trasy, na zachodzie rysują się kontury wysoczyzn: Kępy Oksywskiej i Kępy Redłowskiej oraz panorama Wysoczyzny Gdańskiej. W rejonie ujścia Wisły Martwej wyłania się Pomnik Obrońców Wybrzeża na Westerplatte, następnie dźwigi portu gdańskiego. Od południowego -wschodu ciemnym pasmem zalega wysoki wał wydm pokrytych lasem, oddzielający od morza płaską i rozległą równinę deltową Wisły. W pobliżu Westerplatte wyrastają w morze długie pasma falochronów Portu Północnego. Od Nowego Portu do Sopotu ciągnie się zagęszczony pas nowoczesnego budownictwa mieszkaniowego: Brzeźna i Przymorza, oddzielonego od morza szerokim pasem piaszczystej plaży. Głębokości na trasie rejsu zmniejszają się od około 60 m w pobliżu Helu do 10,5—12 m na Redzie Gdańskiej. Warto przypomnieć młodzieży, że w rejonie redy, w 1627 r., polska flota odniosła zdecydowane zwycięstwo nad flotą szwedzką, znane w historii pod nazwą bitwy pod Oliwą. Statek wpływa do Kanału Portowego, mija Westerplatte, twierdzę morską — Wisłoujście, płynie Martwą Wisłą, a następnie Kanałem Kaszubskim wzdłuż nabrzeży portowych, przy których cumują statki pod różnymi banderami. Po przecięciu Martwej Wisły statek wpływa w koryto rzeki Motławy i cumuje na przystani statków turystycznych przy Zielonej Bramie. Na terenie portu gdańskiego młodzież indywidualnie prowadzi dowolne obserwacje.